საკარანტინე პირობებში გართულებული ფსიქიატრიული პრობლემები და ფსიქიატრის რჩევები
თარიღი: 22 მაისი, 2020
ქართულ საზოგადოებაში ჯერ კიდევ უხერხულ ტონად მიაჩნიათ და თავს იკავებენ — საჭირო დროს მიმართონ ფსიქოლოგებს, ფსიქიატრებს რჩევისთვის, სამკურნალოდ და ა.შ. დღეს, როცა ახალი კორონავირუსის გავრცელების პირობებში მართლაც ბევრს სჭირდება, ალბათ, ფსიქოლოგიური დახმარება და ფსიქიატრის რჩევები, ამის გათვალისწინებით მივმართეთ ფსიქიატრს, თსუ-ის მედიცინის ფაკულტეტის პროფესორს, თსუ-ის ვიცე-რექტორს ნინო ოკრიბელაშვილს, რომელიც აქტუალურ კითხვებზე გვპასუხობს.
- თქვენ ყოველთვის საუბრობდით სტიგმაზე, რომელიც ქართულ საზოგადოებაშია ფეხმოკიდებული. როგორ ფიქრობთ, დაძლია საზოგადოებამ სტიგმა თუ კვლავ ძალაშია ეს პობლემა?
- ზოგადად, სტიგმა — ეს არის ადამიანის მხრიდან მეორე ადამიანის მორალური განსჯა ისეთ საკითხებში, რაშიც ის „დამნაშავე“ არ არის. პრაქტიკულად, როცა სტიგმაზე ვსაუბრობთ, განსაკუთრებით მენტალური ჯანმრთელობის მქონე პირთა მისამართით, ეს სტიგმა მომდინარეობს შიშისგან ან დაცინვისგან მათი პრობლემების მიმართ, ამიტომ ადამიანი ამ თითქოსდა „სირცხვილის დაღს“ გაურბის და ცდილობს — საკუთარ თავზე ინფორმაცია არ გაავრცელოს, თავი შეიკავოს ექიმთან ვიზიტისგან და, აქედან გამომდინარე, გარე სამყაროსგან თვითიზოლაციასაც კი მიმართავს. ძალიან ბევრი იმუშავა ფსიქიატრთა საზოგადოებამ იმისთვის, რომ ეს სტიგმა დაგვეძლია. ბევრი იმუშავა საზოგადოებამაც ამ თვალსაზრისით. 2020 წელში ქართული საზოგადოება ბევრად უფრო გახსნილია, ვიდრე ეს იყო 20 წლის წინ. დღეს უფრო ბევრი ადამიანისგან გაიგებთ თამამ განაცხადს იმის შესახებ, რომ იგი იყო ფსიქოლოგთან, ფსიქიატრთან. ცოტა უჭირთ, მაინც, ფსიქიატრის ხსენება, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ჩვენ წინ წავედით და ეს დამღა, ეს სირცხვილის განცდა, გარკვეულწილად, უკვე დაძლეულია. თუმცაღა, როდესაც საუბარია ახალი კორონავირუსით გამოწვეული დაავადების კონტექსტში სტიგმაზე, მინდა ვთქვა, რომ დიახ, სტიგმასთან მიმართებით რაღაც პრობლემები უკვე სხვა კონტექსტში გააქტიურდა. დღეს უკვე საუბარია, რომ სტიგმა ეხება არა მხოლოდ მენტალური პრობლემების მქონე ადამიანებს, არამედ მათ, ვინც „კოვიდ 19“-ით დაინფიცირდა. ეს მხოლოდ ქართული გამოცდილება არ არის. ძალიან ბევრი ჩვენი თანამოქალაქე, როგორც ეს უცხოეთშია, შორიდან უვლის იმ ადამიანებს, ვინც კარანტინში იყვნენ ან ვისაც, შესაძლოა, დაავადება ჰქონდეს. უფრო მეტსაც გეტყვით, გარკვეული სოციალური დისტანცირება ისედაც ძალიან კარგია, მაგრამ, ამ შემთხვევაში, ეჭვით უყურებენ მედ-პერსონალსაც. ეს გადასალახი პრობლემაა. ჩვენ არ ვართ გამონაკლისი სამყაროში. ყველა ქვეყანაში, სადაც აღმოჩნდა „კოვიდ 19“-ის შემთხვევები, კარანტინში მყოფი ადამიანები, პაციენტები, მედ-პერსონალი, ისევე, როგორც ფსიქიკური ჯანმრთელობის მქონე პირები, გარკვეულ დისტანცირებას გრძნობენ ოჯახის წევრებისგანაც კი.
- თქვენ მუშაობთ სუიციდის საკითხზე... იმისთვის, რომ თავიდან ავიცილოთ ვირუსის პირობებში გამოკვეთილ ახალ ყოფით თუ სულიერ პრობლემებზე მსგავსი რეაგირების ფაქტები, რა ქმედება და სტრატეგიაა საჭირო?
- ძალიან რთული კითხვაა, რადგან სუიციდსა და ეპიდემიებს შორის კორელაციაზე უფიქრიათ ექსპერტებს, მაგრამ, მინდა გითხრათ, რომ კონკრეტული კორელაციის პოვნა იმ კონტექსტში, რომ ეპიდემიების დროს მატულობს სუიციდის რისკი, ასეთი რამ, ჯერჯერობით, არ არის. თუმცაღა, უცხოელი ექსპერტები და, მათ შორის, ქართველი ექსპერტებიც გამოთქვამენ აზრს იმის შესახებ, რომ პოსტეპიდემიის პერიოდში, გარკვეულწილად, ეკონომიკურ პრობლემებთან დაკავშირებული პრობლემების გადაჭრისას შეიძლება ადამიანს გაუჩნდეს ცუდი აზრების მოზღვავება. ზოგადად, ეპიდემიების დროს ადამიანების ხანგრძლივი თვითიზოლაციისას, გასაკუთრებით ის ადამიანები, რომლებსაც მანამდეც ჰქონდათ ფსიქიკური ჯანმრთელობის გარკვეული პრობლემები და, მათ შორის, სუიციდური აზრები, შესაძლებელია ერთგვარად აღმოჩდნენ მოწყვლადნი სუიციდური ქმედების მიმართ. კიდევ ერთხელ გავუსვამ ხაზს — თუ ჩვენ ჩავთვლით, რომ ეპიდემიები აღრმავებს მარტოობის განცდას და დეპრესიულ მიდრეკილებებს ადამიანებში, შესაძლებელია, რომ სუიციდური აქტივობის მცირედად მატების სურათი მივიღოთ. ეს არის, უბრალოდ, მოსაზრება და არ ეფუძნება რაიმე სტატისტიკურ მონაცემებს. რით ვუშველოთ ამ პრობლემას? უპირველეს ყოვლისა, ცნობილია, რომ სუიციდის უკან რამდენიმე მიზეზი დგას. თუკი ჩვენ ვიტყვით, რომ ესაა მარტოობით გამოწვეული გაუცხოების განცდა, იგივე, გარე სამყაროსთან, საკუთარ თავთან და ასე შემდეგ, გარკვეულწილად, თავად მოქალაქეების ვალია ასეთი პრობლემების მქონე ადამიანების იდენტიფიკაცია შევძლოთ. თუ პაციენტებს, რომლებსაც სუიციდური აქტივობა აღენიშნებოდათ და ისინი იყვნენ ამბოლატორულ აღრიცხვაზე, ალბათ, ფსიქიატრიული სერვისების მიმწოდებლებმა ასეთი ადამიანები უკუკავშირისთვის უნდა გამოიწვიონ და სატელეფონო კონტაქტი დაამყარონ მათთან, რათა თავი მარტო არ იგრძნონ. ვინც მარტოსულად გრძნობს თავს და მსგავსი პრობლემები აქვს, ძალიან დიდი დახმარება შეუძლია გაუწიოს, იგივე, თსუ-ის ფსიქოლოგიურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის ფსიქოლოგიური დახმარების ცენტრმა, რომელიც ონლაინ პლატფორმაზე ფუნქციონირებს. ცენტრი აბსოლუტურად უსასყიდლოდ ემსახურება ჩვენს მოქალაქეებს, რომლებსაც აქვთ კითხვები ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით.
სტრატეგია ძალიან ბევრია! და კიდევ — ძალიან ფრთხილად უნდა იყოს მასმედია სუიციდის ფაქტების გაშუქებისას და, გარკვეულწილად, სუიციდის ხელშემწყობი, გამომწვევი ფაქტორები, რაც მიბაძვის ემოციას აღძრავს, უნდა გამოირიცხოს.
- საყოველთაო საკარანტინე პირობებში რამდენად რთულდება ფსიქიატრიული პრობლემები? რა სახის პრობლემებზე შეიძლება საუბარი თქვენი მხრიდან?
- ზოგადად, როდესაც იწყება ასეთი ტიპის დიდი ეპიდემიები, ყველაზე მეტად მატულობს შფოთვითი დარღვევების მქონე ადამიანთა რიცხვი. ეს არის ისეთი დარღვევები, რომელიც ძალიან გავს ბუნებრივად არსებულ სიმპტომატიკას ადამიანში, მაგრამ გადაჭარბებული, მოცულობითი შფოთვები არღვევს მოქალაქის ნორმალურ აქტივობას. ჯანმრთელი შფოთვაა, როდესაც ქუჩაზე გადასვლისას ვნერვიულობთ, რადგან ჩვენ „უშიშარი, ვითარცა უხორცო“ ვერ ვიქნებით; წინააღმდეგ შემთხვევაში, შეიძლება, პირველივე მანქანის ბორბლებქვეშ აღმოვჩნდეთ. დღესაც, თუ ჩვენ გაცხოველებულად ვადევნებთ თვალყურს ირგვლივ მიმდინარე პროცესებს, ვითვალისწინებთ სპეციალისტების მიერ მოწოდებულ რეკომენდაციებს — როგორ დავიცვათ თავი და გარემო გარკვეული ინფექციებისგან, ესეც არის ჯანმრთელი შფოთვა. მაგრამ, იმ ადამიანებს, რომლებსაც ეპიდემიის დაწყებამდეც ჰქონდათ ფსიქიკური დარღვევა შფოთვითი აშლილობების თვალსაზრისით, უფრო გაუმწვავდებათ ჩვეული მდგომარეობების აღქმა. შფოთვის ახალი საფუძველი როცა ჩნდება, ისინი უფრო ფართო მასშტაბით წარმოაჩენენ თავიანთ განცდებს და სხეულის პასუხი შფოთვაზე უფრო მწვავედ წარმოჩინდება. ეს მდგომარეობა მედიკამენტოზურ ჩარევას მოითხოვს. რაც შეეხება ყველაზე რთულ პრობლემას, რომელსაც ვაწყდებით ფსიქიატრები, ეს არის მძიმე ფსიქიატრიული პათოლოგიების მართვა სახლის პირობებში ანუ დისტანციური კავშირი, როცა პაციენტი ყოველთვიურად არ მოდის ჩვეულ ვიზიტზე. ამ შემთხვევაში, ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს ოჯახს და მხარდაჭერას (საუბარია იმ ოჯახის წევრებზე, რომლებიც იზოლაციის ან კარანტინის პირობებში იმყოფებიან ასეთი ადამიანები გვერდით). არაფრით არ შეიძლება, ფსიქიატრიული პრობლემების მქონე ადამიანებმა ერთ მშვენიერ დღეს შეწყვიტონ მედიკამენტების მიღება. ვისაც უკვე დიაგნოსტირებული აქვთ ფსიქიატრიული პათოლოგიები, მინდა ვურჩიო, დაუკავშირდნენ მკურნალ ექიმს და თუ საჭიროა დოზირების ცვლილება, მკურნალ ექიმს ექნება შესაძლებლობა — დისტანციურად შეცვალოს მედიკამენტის დოზირება.
მეორე მომენტია კიდევ, ეპიდემიების დროს ხშირად რთულდება ე.წ. აკვიატებულ მდგომარეობათა ნევროზი. აკვიატებულ მდგომარეობათა ნევროზის დროს პირველ ადგილზეა ფიქრები დასნებოვნების და დაბინძურების შესახებ. წარმოიდგინეთ, სოციუმიდან მოდის ინფორმაცია, რომ ასეთმა ადამიანმაც ძალიან ხშირად მიაქციოს პირად ჰიგიენას ყურადღება და ამ დროს იგი ისედაც დიდ ყურადღებას იჩენდა ჰიგიენის მიმართ. ამიტომ, ქმედება გადადის, პრაქტიკულად, უმართავ რიტუალებში. ამ შემთხვევაშიც, ასეთმა ადამიანმა აუცილებელია კონსულტაცია მიიღოს მკურნალი ექიმისგან, შესაძლოა საჭირო გახდეს მედიკამენტების დოზირების ცვლილებაც.
- იმისთვის, რომ ზოგიერთმა არ „გარეკოს“ სახლის პირობებში და ახალი რეალობისგან გამოწვეული პრობლემების გამო, როგორ უნდა მოვიქცეთ?
- ძალიან ბევრი რჩევაა ამ მიმართულებით და კიდევ ერთხელ ვიტყვი, რომ ძალზე მნიშვნელოვანია ადამიანისთვის — გარკვეული დისტანცირება უზრუნველყოს ნეგატიურ ინფორმაციასთან მიმართებით და მართოს ის ინფორმაციული ნაკადები, რაც მოდის მედიიდან. რას გულისხმობს ეს? დღის განმავლობაში აირჩიოს მისთვის ყველაზე სასურველი ორი ან სამი საინფორმაციო წყარო და დღის განმავლობაში ამ მძიმე ინფორმაციასთან ორჯერ მეტად შეხება არ ჰქონდეს. ესეც გადაივლის, ეპიდემიები რჩება, ომებიც მთავრდება და, საბოლოოდ, ჩვენ, ადამიანები, უნდა დავრჩეთ ახალი გამოცდილებით ამ დედამიწაზე და გავაგრძელოთ ცხოვრება. მინდა, ერთ რამეს გავუსვა ხაზი — ადამიანი ყველაზე ნაკლებად შფოთავს მაშინ, როდესაც დღის წესრიგი აქვს, როცა მან იცი — დღის განმავლობაში რის მერე რა უნდა გააკეთოს. ამიტომ, ძალიან მნიშვნელოვანია — დღე იყოს გაწერილი, როგორც სასკოლო გრაფიკი, ისე. არ გამოგვრჩეს რამდენიმე მნიშვნელოვანი მომენტი — ესაა პირად ცხოვრებაზე, პირად ჰიგიენაზე, სახლში ყოფნის მიუხედავად თავის გალამაზებაზე მუდმივად ზრუნვა, რადგან ერთფეროვნება მოსაწყენია. ამიტომ, ძალზე მნიშვნელოვანია — ყოველი დღე, გარკვეულწილად, შეიძლება იყოს ერთფეროვანიც, მაგრამ, ამავე დროს, დატოვეთ გრაფიკში რაღაც საათები, რომლის დროსაც სხვადასხვა აქტივობებს განვახორციელებთ. მაგალითად, არ დაგავიწყდეთ მეგობრებთან დარეკვა; აღმოვაჩინოთ და გავააქტიუროთ რაღაც ტალანტი ჩვენში და ვიპოვოთ ისეთი რამ, რაც გვაინტერესებს. ძალიან ბევრ არხზეა ფილმები, გაჩნდა ელექტრონულ წიგნებზე უფასოდ წვდომის შესაძლებლობა. წიგნი თუ არ გვაინტერესებს, ვუსმინოთ მუსიკას. მე მიკვირს კიდეც, როგორ ვცხოვრობდით 20, 30 წლის წინ, როდესაც ინტერნეტ-სამყარო არ არსებობდა. ამ წყაროს შეუძლია მრავალფეროვნების შემოთავაზება და ამაზე დიდი აქცენტი უნდა გავაკეთოთ.
- თქვენ რას საქმიანობთ ამ პერიოდში? სახლში დარჩენამ რა დადებითი და უარყოფითი ემოციები წარმოშვა? როგორია ახალი რუტინა?
- რამდენადაც ძალიან ბევრ რჩევას ვიძლევი სხვების მიმართ, არ ჩათვალოთ, რომ საკუთარ თავსაც არ ვაყენებ გარკვეული რუტინის წინაშე. მინდა გითხრათ, რომ ჩემი კვირა ისევე არის დატვირთული, როგორც იყო ადრე, უბრალოდ, დისკომფორტია, გარეთ რომ ვერ გავდივარ. მიუხედავად ამისა, დადებითად ვუყურებ რაღაცებს. ერთ-ერთი დადებითი მომენტია დისტანციური სწავლება (სინქრონულიც და ასინქრონულიც). ოთხი სხვადასხვა მიმართულებით ვკითხულობ ლექციებს, თითქმის ყოველდღიური ურთიერთობა მაქვს სტუდენტებთან. მათ მაჯისცემასაც ვუყურებ. ვიყიდე რამდენიმე წიგნი, რისთვისაც ჯერ ვერ მოვიცალე, რადგან ბევრმა სამეცნიერო ლიტერატურამ მიიპყრო ჩემი ყურადღება. ვთარგმნი რაღაც მასალებსაც, რაც დაკავშირებულია „კოვიდ-19“-თან და ვცდილობ, რომ ამის შესახებ ჩვენს კოლეგებსაც გავუზიარო.
დღეს საუბარია იმაზე, რომ ოჯახში იმატა ძალადობის რისკმა და მინდა გითხრათ, ერთ-ერთი ყველაზე ნეგატიური, რაც ხდება დღეს ოჯახებში, იქ, სადაც არაჰარმონიული იყო ცხოვრება, არის კონფლიქტების მატება. კარანტინის პირობებში გაიზარდა ალკოჰოლისა და ნიკოტინის მოხმარება. ესეც ხელს უწყობს გამღიზიანებლობის მატებას.
მთავარი, რაც მაჩვენა ამ ეპიდემიამ, ესაა ის, რომ ჩვენ უნდა დავუკვირდეთ, ცოტა რიტმი დავაგდოთ და უფრო სწორად ვიცხოვროთ. ის ფუფუნება, რასაც ჰქვია ვარჯიში (ვერ ვახერხებდი აქამდე), დავიწყე სახლის პირობებში. სულ მეგონა, რომ ამის დრო არ მქონდა. თურმე ამის დრო მქონია.
სახლში დარჩენა აკვიატება არ არის, სახლში დარჩენა — ეს აუცილებლობაა. ჩვენი სახლში გატარებული ერთი საათი, ორი კვირის მერე, დაახლოებით, სამი-ოთხი ადამიანის კეთილდღეობაზე შეიძლება აისახოს. ასე რომ, დავრჩეთ სახლში, ვიმუშაოთ თვითგანვითარებაზე, ვიმუშაოთ საზოგადოების გაკეთილშობილებაზე და მაქსიმალურად შევუწყოთ ხელი — ჩვენი ხვალინდელი დღე რომ უფრო კეთილი, უფრო წარმატებული და უფრო უკეთესი იყოს.
წყარო: http://newspaper.tsu.ge/